Yıl 2018, Cilt 2018, Sayı 36, Sayfalar 399 - 428 2018-10-31

Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği

Muhammet Vehbi DERELİ [1]

63 0

Yabancılara Türkçe öğretiminin tarihi çok eskilere dayanır. Türklerin İslam'a girmesi ile birlikte bu iki dili bir araya getiren özgün sözlükler hazırlanmıştır. Büyük ölçüde Arap sözlük hazırlama ekolleri temeline dayanan Türk sözlükçülüğünün kuruluşu asıl olarak Karahanlılar dönemine rastlamaktadır. Kaşgarlı Mahmud, Ebû İbrahim el-Fârâbî’nin Dîvânu’l-Edeb’de uyguladığı kalıp ve uyak ekolünü geliştirerek, ilk Türk sözlükçülüğü ekolünü kurmuştur. Ancak Kaşgarlı’nın başlattığı anlayışın sürdürülememesi, Türk sözlükçülük tarihi açısından büyük eksikliktir. Ondan sonra, bu alanında onun kurduğu ekolden habersiz olarak Harezm ve Kıpçak sahasında Türk ve Arap bilginlerce Türk dilini öğrenmek ve öğretmek amacıyla çeşitli tarzlarda sözlükler oluşturulmuştur. Bunlardan biri de ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetul-Edeb’idir.

Sözlüğün müellifi Mahmud b. Ömer el-Harezmî ez-Zemahşerî, 467/1075 yılında bugün Özbekistan topraklarında bulunan Harezm’in Zemahşer kasabasında doğmuştur. Arap asıllı olmamasına rağmen, Arap Dili ve Edebiyatı, Tefsir ve Fıkıh gibi alanlarda önemli eserler veren bir dilci ve kelamcıdır. Arap ve Türk sözlükçülüğü açısından da kendisine çok şey borçlu olduğumuz bir bilgindir. Esâsu'l-Belâğa adlı Arapça lugati hazırlayan müellif, Arapça öğrenmek isteyen Harzemşahlar Devleti Hükümdarı Atsız b. Muhammed için de Mukaddimetu'l-Edeb’i kaleme almıştır. Bu, onun Türkçe yazılmış tek eseridir. Arapça pratik bir sözlük niteliğinde olan eserin ez-Zemahşerî tarafından yazılmış nüshası şu ana kadar bulunamamıştır. Arapça-Farsça-Türkçe yazma nüshaları çoktur ve dünyanın çeşitli kütüphanelerinde bulunmaktadır. Dönemin söz varlığının tespiti açısından adeta bir hazine olan bu pratik sözlük, isimler, fiiller, harfler, isim ve fiil çekimleri olmak üzere beş bölüme ayrılır. Onda Orta Asya Türklerinin hayat teşkilatını ve genel anlamda Türklerin devlet varlığına dair işaretler bulmak mümkündür. Bu bakımdan onun Divânu Lugâti’t-Türk’e nispetle daha orijinal olduğu yorumlarına dahi rastlanmaktadır.

ez-Zemahşerî, Mukaddimetu'l-Edeb, lugat, Harezm Türkçesi, sözlük bilimi
  • AKAR, Ali, "Türkçe-Arapça Arasındaki Sözcük İlişkileri", Karadeniz-Blacksea-Chornoye More, VIII (2010).AKSAN, Doğan, Her Yönüyle Dil (Ana Çizgileriyle Dilbilim), 3. Baskı, Türk Dil Kurumu, Ankara, 2003.AKYÜZ, Hüseyin, Türk Eğitimcileri I, MEB Yay., İstanbul, 2001.EL-‘ASKERÎ, Ebû Hilâl Hasen b. Abdillâh es-Sehl, el-Mu'cem fi Bakıyyeti'l-Eşyâ maa Zeyli Esmâi Bakıyyeti'l-Eşyâ li-Ebî Hilal el-Askerî, dirase, tahkik: Ahmed Abduttevvab, Daru'l-Fazîle, Kahire, tsz. ASLAN, Ahmet, "Arap Dilinde Sözlük Çalışmaları", Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Şanlıurfa, 1997.ATTÂR, Ahmed Abdulgafûr, es-Sıhah ve Medârisu'l-Mu'cemâti'l-Arabiyye, Mekke, 1990.BANARLI, N. Sami, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul, 1971.BERBERCAN, Mehmet Turgut, "Türk Tercüme Edebiyatı Üzerine İncelemeler: Harezm Türkçesi ile İlk Adaptasyonlar," Dede Korkut Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, IV (Ordu, 2015) 7.BİLMEN, Ömer Nasuhi, Büyük Tefsir Tarihi, Diyanet İşleri Reisliği Yayınları, Ankara, 1955.CAFEROĞLU, Ahmet, Türk Dili Tarihi - II, 3. Baskı, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1984.CUMAKUNOVA, Gülzura, "Türk Sözlükbiliminin Etkileşim Alanları", Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, IV (2011).ÇAKMAK, Cihan,"Yabancılara Türkçe Öğretiminin Tarihçesine Genel Bir Bakış Denemesi", Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, IV (2014) 2.DEMİRCİ, Jale, "Kıpçak Sözlükleri", Kebikeç İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, Kebikeç Yayınları, Ankara, 1998.DOĞAN, Yusuf, “Ebû Hayyân el-Endelüsî’nin Kitâbu’l-İdrâk li Lisâni’l-Etrâk Adlı Eserinin Dilbilim Açısından İncelenmesi”, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, Sivas, XX (2016) 2.DOYMAZ, Cafer Tayyar, Ebû Hayyân el-Endelusî’nin Hayatı ve İrtişâfu’d-Darab Min Lisâni’l-Arab Adlı Eserinin Tahlili, Yüksek Lisans Tezi, Konya, 2006.EBÛ HAYYÂN, Muhammed b. Yûsuf el-Endelusî el-Gırnâtî, Kitâbu’l-İdrâk li Lisâni’l-Etrâk, Matbaa-i Âmire, İstanbul, 1309.ERCİLASUN, A. Bican, Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, 7. Baskı, Akçağ Yayınları, Ankara, 2009.ERKAN, Mustafa, "İbn Mühennâ", DİA, XX, TDV Yayınları, İstanbul, 1999.EL-FERÂHİDÎ, el-Halîl b. Ahmed, Kitâbu’l-Ayn Muratteben alâ Hurûfi’l-Mu‘cem, Tahkîk ve Tertîb: Abdulhamid Hendâvî, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, Beyrut, 2003.GÜNDÜZÖZ, Soner, "Arap Sözlük Bilimi ve Sözlük Çalışmaları", İslam Medeniyetinde Dil İlimleri, İsam Yayınları, İstanbul, 2015.İBN HALLİKÂN, Ebu’l-Abbas Ahmed b. Muhammed, Vefeyâtul-A'yân, Daru Sadir, Beyrut, 1994. İBN MUHENNÂ, Ebu’l-Fadl Cemâluddîn Ahmed b. Muhammed b. Hasen el-Hillî, Hılyetu’l-İnsân ve Halbetu’l-Lisân, nşr. Kilisli Rifat Bilge, İstanbul, 1338.İLMAMMEDOV, Rahman, “Zemahşeri’nin Mukaddimetü’l-Edeb Eserinin Türk Dilleri İçin Önemi”, Türk Dünyası Bilgeler Zirvesi: Gönül Sultanları Buluşması, Türk Dünyası Kültür Başkenti Ajansı (TDKB), Eskişehir, 2014.________,"Zemahşerî’nin Mukaddimet’ül-Edeb’inde Kur’ân’la İlgili Terimler", UÜİFD, XX (2011) 2.KRAMER, Samuel Noah, Tarih Sümer'de Başlar, çeviren: Hamide Koyukan, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 1999.KÖPRÜLÜ, Fuat, Türk Edebiyatı Tarihi, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1986.KUYMA, Erol, "Harezm Dönemi Türkçesi ve Eserlerine Genel Bir Bakış", Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, VIII (2015), 1.MEMMEDOVA, Afag, "Mukaddimetü'l-Edeb'de Türkçe İslami Terimler", Mutad, IV (2017), 2. NASSÂR, Hüseyin, el-Mu'cemu'l-Arabî Neş'etuhu ve-Tatavvuruh, Kahire, 1988.ÖLKER, Gökhan, Yazılı Türkçenin Kelime Sıklığı Sözlüğü (Doktora Tezi), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 2011.ÖZ, Yusuf, Tarih Boyunca Farsça-Türkçe Manzum Sözlükler (Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 1996.ÖZEK, Ali, ez-Zemahşeri ve Arap Lugatçılığındaki Yeri, Ensar Neşriyat, İstanbul, 2005. ÖZTÜRK, Mustafa-MERTOĞLU, Mehmet Suat, "Zemahşerî", DİA, XLIV, Ankara, 2013.ÖZYETGİN, A. Melek, Kitâbü’l-İdrak li Lisâni’l-Etrâk, Köksav Yayınları, Ankara 2001.ES-SAFEDÎ, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn b. Aybeg, el-Vâfî bi’l-Vefeyât, Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, Beyrut, 2000.SAĞOL, Gülden, "Harezm Türkçesi ve Harezm Türkçesi ile Yazılan Eserler", Türkler, Editör: Hasan Celal Güzel vd., Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, tsz.SÖNMEZ, Selami, "Ebu’l-Kâsım Mahmûd Zemahşerî ve Eseri Mukaddimetü’l-Edeb’in Didaktik Değeri", AÜ Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 40, Erzurum, 2009.ŞENSOY, Sedat, Veysî ve Eseri Merace'l-Bahrayn, İstanbul, 2010.TDK, ed-Durratu’l-Mudiyye fi’l-Lugati’t-Turkiyye, hazırlayan: Recep Toparlı, Ankara, 2003.________, Kitâbu Mecmû'ı Tercumân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, hazırlayan: M. Sadi Çöğenli, Recep Toparlı, Nevzat H. Yanık, Ankara, 2000.________, Türkçe Sözlük (10. Baskının Tıpkıbasımı), Ankara, 2009.TOGAN, Z. Velidi, Zemahşeri’nin Doğu Türkçesi ile Mukaddimetü’l-Edebi, İstanbul, 1965.TOPRAK, Funda, “Harezm Türkçesi ve Fiillerin Özellikleri”, Türk-Kırgız Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.13, Bişkek, 2003.YAVUZARSLAN, Paşa, Osmanlı Dönemi Türk Sözlükçülüğü, Tiydem Yayıncılık, Ankara, 2009.YÜCE, Nuri, Mukaddimetü’l-Edeb: Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası, TDK Yayınları, 3. bs., Ankara, 1993.________, “Mukaddimetü’l-Edeb”, DİA, XXXI, İstanbul, 2006.EZ-ZEHEBÎ, Muhammed Huseyn, et-Tefsîr ve’l-Mufessirûn, Mektebetu Vehbe, Kahire, 1995EZ-ZEHEBÎ, Şemsuddin Muhammed b. Ahmed b. Osman, Siyeru A'lâmi'n-Nubelâ, Beyrut, 1990.EZ-ZEMAHŞERÎ, Mukaddimetü’l-Edeb, Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası, hazırlayan: Nuri Yüce, TDK Yayınları, 3. bs., Ankara, 1993________, Mukaddimetü’l-Edeb, Moğolca-Çağatayca Çevirinin Sözlüğü, çev. Mustafa S. Kaçalin TDK Yayınları, Ankara, 2009. ________, el-Mufassal fî Sınâ'ati'l-İ'râb, nşr. Hâlid İsmâil Hassân, Kahire, 2006.EZ-ZİRİKLÎ, Hayruddin, el-A‘lâm, Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, Beyrut, 2002.
Birincil Dil tr
Konular Sosyal
Dergi Bölümü Makaleler
Yazarlar

Orcid: 0000-0002-2917-3381
Yazar: Muhammet Vehbi DERELİ (Sorumlu Yazar)
Kurum: NECMETTİN ERBAKAN ÜNİVERSİTESİ
Ülke: Turkey


Bibtex @araştırma makalesi { bilimname452080, journal = {Bilimname}, issn = {1304-1878}, eissn = {2148-5860}, address = {Erciyes Üniversitesi}, year = {2018}, volume = {2018}, pages = {399 - 428}, doi = {10.28949/bilimname.452080}, title = {Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği}, key = {cite}, author = {DERELİ, Muhammet Vehbi} }
APA DERELİ, M . (2018). Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği. Bilimname, 2018 (36), 399-428. DOI: 10.28949/bilimname.452080
MLA DERELİ, M . "Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği". Bilimname 2018 (2018): 399-428 <http://dergipark.gov.tr/bilimname/issue/39583/452080>
Chicago DERELİ, M . "Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği". Bilimname 2018 (2018): 399-428
RIS TY - JOUR T1 - Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği AU - Muhammet Vehbi DERELİ Y1 - 2018 PY - 2018 N1 - doi: 10.28949/bilimname.452080 DO - 10.28949/bilimname.452080 T2 - Bilimname JF - Journal JO - JOR SP - 399 EP - 428 VL - 2018 IS - 36 SN - 1304-1878-2148-5860 M3 - doi: 10.28949/bilimname.452080 UR - http://dx.doi.org/10.28949/bilimname.452080 Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 Bilimname Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği %A Muhammet Vehbi DERELİ %T Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği %D 2018 %J Bilimname %P 1304-1878-2148-5860 %V 2018 %N 36 %R doi: 10.28949/bilimname.452080 %U 10.28949/bilimname.452080
ISNAD DERELİ, Muhammet Vehbi . "Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği". Bilimname 2018 / 36 (Ekim 2018): 399-428. http://dx.doi.org/10.28949/bilimname.452080