Yıl 2018, Cilt 4, Sayı 2, Sayfalar 43 - 61 2018-07-31

Katılım Bankalarının Murabaha İşlemlerinde Malın Kabzı Meselesinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi
Evaluation of the Issue of Undertaking of the Asset in the Murabaha Transactions of the Participation Banks from the Perspective of Islamic Law

Nazan KAPICI [1]

30 32

20. yüzyılda köklü bir şekilde değişen dünya düzeniyle ve kapitalist/liberal ekonomik sistemin güç kazanmasıyla birlikte toplumların ve bireylerin ticaret, para ve tüketim anlayışlarında da ciddi değişimler gerçekleşmiştir. Söz konusu değişim ve kırılmalar neticesinde şekillenen modern ekonomik sistemde bankalar daha güçlü bir şekilde yer almış ve eskiye oranla faaliyet alanlarını genişletmiştir. Faizli kredi sistemi üzerine kurulu olan bu bankalar nicelik olarak da artmış, İslam ülkeleri de dahil olmak üzere pek çok ülkede varlık göstermeye başlamışlardır.

İslam dininde yasaklanmış olan faize dayalı konvansiyonel bankacılık sisteminin İslam ülkelerinde faaliyet gösteriyor olması Müslümanları rahatsız etmiş ve alimleri bu konuda çözüm arayışına sevk etmiştir. Bu arayışın neticesi olarak günümüzde “katılım bankacılığı” veya “faizsiz bankacılık” diye isimlendirilen bankacılık sistemi İslam ülkelerinde uygulanmaya başlamıştır. Konvansiyonel bankaların alternatifi olarak görülen katılım bankalarında mevduat işlemleri, karz-ı hasen, murabaha, icare, müşareke ve mudarebe gibi İslam dini tarafından izin verilen alışveriş şekillerine dayalı olarak yürütülmektedir.

Varlıklarını sürdürebilmek için aynı piyasada faaliyet gösteren konvansiyonel bankalarla rekabet etmek zorunda olan katılım bankaları, zaman içinde İslami kurallara göre hareket etme şiarından bazı tavizler vermişlerdir. İslam alimlerinin bir kısmı tarafından bu bankaların kuruluş amacına halel getirecek nitelikte görülen bu tavizler zaman içinde problem halini alarak ulemanın gündemine oturmuş ve bu minvalde pek çok çalışma kaleme alınmıştır. Katılım bankalarının, finansman sağlamak amacıyla sıkça başvurduğu murabaha uygulamasında malı fiilen teslim almadan ve fatura, tapu gibi belgeleri kendi adına düzenletmeden müşteriye satması da bu tavizler arasında yer almaktadır. Katılım bankalarının depolama, nakliye ve vergi gibi masrafları azaltarak düşük maliyetli finansman sağlamak ve kâr oranlarını artırmak amacıyla başvurduğu bu uygulama, bazı alimler tarafından İslam’da satım akdinin gereklerinden olan kabz unsurunu ihlal ettiği ve bankayı, diğer bankalar gibi sıradan bir finansör durumuna getirdiği gerekçesiyle eleştirilmiştir. Bu çalışmada mevcut eleştiriler çerçevesinde gayrimenkul ve menkul mallarda teslimin ne ile gerçekleşeceği, bankanın teslim için müşterisine vekalet vermesinin caiz olup olmadığı, tapu ve ruhsat gibi kayıtların kabz yerine geçip geçmediği, kabzedilmeyen mal üzerinde ne gibi tasarruflar yapılabileceği sorularına cevap aranmıştır.

In the 20th century, with radically changing world order and the capitalist/liberal economic system, individuals’ understanding of trade, money and consumption changed seriously. This modern economic system embodied form of banks strongly, and these banks have expanded areas of operations more than the past. These banks were based on interest loan system. They also increased in quantity. They were in existence in many countries, including Islamic countries. Conventional banking system, which is based on interest rates, has bothered Muslim scholars and has incited them to the search for solutions in this regard. As a result of this searching, the banking system, which is called as "participation banking" or "interest free banking" began to be implemented in Islamic countries. The deposit transactions in participation banks are carried out in accordance with forms of permitted shopping in Islam, such as qard-i hasen, murabaha, ijara, müşaraka and mudaraba. Participation banks, made some concessions to act according to Islamic rules in time. These concessions caused some problems in time, and Muslim scholars wrote a lot of work in this manner. Participation banks sell goods without virtual delivery and without drawing up documents in customer’s name in murabaha application. This is also considered as a concession. This practice has been criticized by some scholars. Within the framework of these criticisms, this study will seek an answer for important questions about delivery in murabaha application.
Delivery, Murabaha, Participation Banking
  • Aktepe, İshak Emin, Sorularla Katılım Bankacılığı, Türkiye Katılım Bankaları Birliği Yayınları, İstanbul 2013. Ali Haydar Efendi (küçük) (1853-1935), Düreru’l-hukkâm şerh-u Mecelleti’l-Ahkâm, Dâru Âlemi’l- Kütüb, Beyrut 2003. Apaydın, H. Yunus, “Kabz”, TDV İslam Ansiklopedisi (DİA), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, XXIV, 45-49. Atalay, Arif, “İslam Hukukunda Kabz”, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012). Cebeci, İsmail, “Modern İslam İktisadı Literatüründe Murabaha Tartışmaları”, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010). Çetintaş, Recep, “İslam Hukuku Açısından Tedârik Sözleşmesinin Meşrûiyeti (Türk Borçlar Hukukundaki Mahiyeti Bağlamında)”, Turkish Studies, International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 11/12, (2016), 39-66. Diyye, Abdülmecit Abdullah, “Şübühât ve Rudûd alâ Bey’i’l-Murâbaha li’l-Âmiri bi’ş-Şirâ kemâ Tücrîhi’l-Mesârifü’l-İslâmiyye”, Mecelletü’z-Zerkâ li’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İnsâniyye, 2/9 (2009), 91-108. Dönmez, İbrahim Kâfi, "Murabaha", TDV İslam Ansiklopedisi (DİA), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, XXX1, 148-152. Hallikân, Abdüssâdık, Bey’u’l-murabaha li’i-âmiri bi’ş-şirâ kemâ yecrihi fi’l-mesârifi’l-mağribiyye, Menşûrâtu’l-Meclisi’l-İlmî, Marakeş 2011. Hûce, İzzeddin Muhammed, ed-Delîl li’l-murâbaha, Şeriketü’l-Bereke li’l-İstismâr ve’t-Tenmiye, [y.y.] 1998. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdülazîz (1252/1836), Reddü’l-muhtar ale’d-Dürri’l- muhtar, Dâru Âlemi’l-Kütüb, Riyad 2003. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Makdisî (620/1223), el-Muğnî, Dâr-u Âlemi'l-Kütüb, Riyad 1986. İbn Manzur, Ebu’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed b. Manzur el-Ensârî er-Rüveyfiî (711/1311), Lisânü’l-arab, Dâru Sâdır, Beyrut 1993. İbn Rüşd (el-Hafîd), Ebu’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî (595/1198), Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid, Dâru’l-Hadîs, Kahire 2004. el-Îd, Ebu Hâzim Yahya İsmail, “Bey’u’l-Murâbaha fi’l-Bunûki’l-İslamiyye beyne’l- Hılli ve’t-Tahrîm”, Mecelletü’l-Hikmet, 6/1 (1995), 221-256. Karadâvî, Yusuf, “Bey’u’l-Murâbaha li’i-Amiri bi’ş-Şirâ kemâ Tecrihi’l-Mesârifi’l-İslâmiyye”, Doha 1983. Karaman, Hayretttin, “Akid”, TDV İslam Ansiklopedisi (DİA), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, II, 251- 256. Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed (587/1191), Bedâiu’s-sanâi’ fi tertîbi’ş-şerâi’, Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, [y.y] 1986. Kisbet, Mustafa, “İslam Hukukuna Göre Satım Akdinde Malın Kabz ve Teslimi”, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010). Kisbet, Mustafa, “İslam Borçlar Hukukunda Kabzın Akitlere Etkisi”, İHYA Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 2/1, (2015), 1-21. Kuru, Hamza, “Geçmişte ve Günümüzde Finansman Yöntemi Olarak Murabaha”, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Ortadoğu ve İslam Ülkeleri Araştırmaları Enstitüsü, 2015). Mecelletü’l-Ahkâmi’l-Adliyye, Nur Muhammed Kârhane Ticaret Kütüb, Arambağ [t.y.]. Mevsılî, Ebu’l-Fazl Mecdüddîn Abdullah b. Mahmûd b. Mevdûd (683/1284), el-İhtiyâr li ta’lîli’l- Muhtâr, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut [t.y.]. Meydani, Abdülganî, El-lübâb fi şerhi’l-Kitâb, Mektebetü’l-İlmiyye, Beyrut [t.y.]. Nevevî, Ebu Zekeriyya Muhyiddin Yahyâ b. Şeref (676/1277), el-Mecmû’ şerhu’l-Mühezzeb, Mektebetü’l-İrşâd, Cidde [t.y.]. Odabaşı, Mehmet, “Katılım Bankaları Tarafından Uygulanan Murabaha Finansmanına Yönelik Bazı Eleştirilere Cevaplar”, Erişim tarihi: 30 Temmuz 2018, http://www.tkbb.org.tr/Documents/Yonetmelikler/KATILIM%20BANKALARI%20- %20MURABAHA%20%C4%B0%C5%9ELEMLER%C4%B0.pdf Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed (539/1144), Tuhfetü’l-fukahâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1984. Topal, Şevket, İslam Hukukuna Göre Satım Akdinde Mülkiyetin İntikali, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun, 1995). Zuhaylî, Vehbe, el-Fıkhu’l-islami ve edilletüh, Dâru’l-Fikr, Dımaşk 1985.
Birincil Dil tr
Konular İktisadi ve İdari Bilimler
Dergi Bölümü Makaleler
Yazarlar

Yazar: Nazan KAPICI

Bibtex @araştırma makalesi { ijisef452591, journal = {Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi}, issn = {2149-8393}, eissn = {2149-8407}, address = {Politik Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Merkezi}, year = {2018}, volume = {4}, pages = {43 - 61}, doi = {}, title = {Katılım Bankalarının Murabaha İşlemlerinde Malın Kabzı Meselesinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi}, key = {cite}, author = {KAPICI, Nazan} }
APA KAPICI, N . (2018). Katılım Bankalarının Murabaha İşlemlerinde Malın Kabzı Meselesinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi, 4 (2), 43-61. Retrieved from http://dergipark.gov.tr/ijisef/issue/38835/452591
MLA KAPICI, N . "Katılım Bankalarının Murabaha İşlemlerinde Malın Kabzı Meselesinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi". Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi 4 (2018): 43-61 <http://dergipark.gov.tr/ijisef/issue/38835/452591>
Chicago KAPICI, N . "Katılım Bankalarının Murabaha İşlemlerinde Malın Kabzı Meselesinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi". Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi 4 (2018): 43-61
RIS TY - JOUR T1 - Katılım Bankalarının Murabaha İşlemlerinde Malın Kabzı Meselesinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi AU - Nazan KAPICI Y1 - 2018 PY - 2018 N1 - DO - T2 - Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 43 EP - 61 VL - 4 IS - 2 SN - 2149-8393-2149-8407 M3 - UR - Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi Katılım Bankalarının Murabaha İşlemlerinde Malın Kabzı Meselesinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi %A Nazan KAPICI %T Katılım Bankalarının Murabaha İşlemlerinde Malın Kabzı Meselesinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi %D 2018 %J Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi %P 2149-8393-2149-8407 %V 4 %N 2 %R %U
ISNAD KAPICI, Nazan . "Katılım Bankalarının Murabaha İşlemlerinde Malın Kabzı Meselesinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi". Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi 4 / 2 (Temmuz 2018): 43-61.