Cilt 18, Sayı 2, Sayfalar 1 - 23 2017-07-24

The Yalı Kiosk Iron and Machine Factory in Istanbul, as an example of industrial enterprise in the Ottoman Empire
Osmanlı Devleti'nde Ağır Sanayi Yatırımlarına Bir Örnek: Yalı Köşkü Demir ve Makine Fabrikası

Serdal Soyluer [1]

140 185

This article summarizes the history of activities at the iron and machinery factory, which was established at the Yalı Kiosk grounds in Istanbul as a part of the efforts to develop heavy industry within the Ottoman Empire. First, the timing and choice of location of the plant at the waterfront (Turk. yalı), and the economic circumstances of the period are reviewed. The Crimean War constituted a critical period when the factory was assigned to the British and transformed into a foundry and mechanics facility catering for the maintenance and repair of the vessels belonging to Allies. Following the war the works were sold to the Ottomans, who after 1860, started to produce machines and equipment for the steam vessels of the Ottoman navy. In 1871, the land of the factory was transferred to the Roumeli Railway Company for the building of a railway station. Finally, the article examines the closing down of the factory at Yalı Kiosk, and its relocation to the Arsenal at the Golden Horn where a new machine factory and foundry were established.

Osmanlı Devleti'nde Ağır Sanayi Yatırımlarına Bir Örnek:

Yalı Köşkü Demir ve Makine Fabrikası

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nde ağır sanayi oluşturma teşebbüsleri çerçevesinde kurulan Yalı Köşkü Demir ve Makine Fabrikası’nın üretim faaliyetlerini ele almaktadır. Makalede öncelikle Yalı Köşkü Demir Fabrikası’nın ne zaman ve hangi amaçla kurulduğu açıklanmakta; daha sonra fabrikanın Kırım Savaşı (1853-1856) sırasında müttefik devletler donanmasına ait gemilerin bakım, onarım işlemleriyle, küçük ihtiyaçlarının imalini gerçekleştirmek üzere İngilizler tarafından bir makine fabrikası ve dökümhaneye dönüştürülmesi incelenmektedir. Kırım Savaşı’nın sona ermesiyle İngilizlerin fabrikayı satışa çıkarması ve fabrikanın Osmanlı Devleti tarafından satın alınması ve bu fabrikada, Osmanlı Donanmasının 1860’lardan itibaren sayıları artış gösteren buharlı gemileri için makinelerin ve aksamının imali; 1871 yılında fabrika yerleşke alanının istasyon yapılmak üzere Rumeli Demiryolu Kumpanyası’na terki ve sonrasında Haliç’teki Tersane’de yeni inşa edilmesi planlanan makine fabrikası ve dökümhane binasına taşınma süreci de makalede konu edilmektedir. 

  • A. AMD (Sadaret Amedî Kalemi Belgeleri Tasnifi) 36-20, 69-100. A. MKT. MHM. (Sadaret Mektubî Kalemi Belgeleri Mühimme Kalemi Evrakı Tasnifi) 105-41, 226-93, 445-46, 445-47, 445-48, 449-61, 451-55, 456-5. A.MKT. NZD. (Sadaret Mektubî Kalemi Belgeleri Nezaret ve Devâir Evrakı Tasnifi) 186-66, 186-67. C. AS. (Cevdet Askerî Tasnifi) 17615, 43359. C. BLD. (Cevdet Belediye Tasnifi) 3879. HH. d. (Hazine-i Hassa Defterleri Tasnifi) 1. HR. MKT. (Hariciye Nezâreti Mektubî Kalemi Belgeleri Tasnifi) 151-49, 226-54. İ. DH (İrade Dâhiliye Tasnifi) 12731, 12973, 21909, 29283. İ. MMS. (İrade Meclis-i Mahsus Tasnifi) 482, 1692. MAD. d. (Maliyeden Müdevver Defterler Tasnifi) 8926, 8935, 8943, 10581. ML. MSF. d. (Maliye Nezâreti Masârifât Defterleri Tasnifi) 8368. Ahmed Muhtar, Devr-i Hazırda Osmanlı Topçuları, İstanbul 1315. Donanma Mecmuası, No. 52, (20 Temmuz 1914). Heuschling, Xavier, L'Empire de Turquie, Bruxelles & Leipzig 1860. Mac Farlane, Charles, Turkey and its Destiny, II, Philadelphia 1850. Porter, David, Constantinople and its Environs, I, New York 1835. Porter, James, Turkey and its History and Progress, II, London 1854. Slade, Adolphus, Turkey and the Crimean War, London 1867. Ubicini, M. Abdolonyme, Letters on Turkey, II, trans. Lady Easthope, London 1856. Ágoston, Gábor, Barut, Top ve Tüfek Osmanlı İmparatorluğu’nun Askeri Gücü ve Silah Sanayisi, Kitap Yayınevi, İstanbul 2006. Aydüz, Salim, Tophâne-i Âmire ve Top Döküm Teknolojisi, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 2006. Aynural, Salih, İstanbul Değirmenleri ve Fırınları Zahire Ticareti 1740-1840, Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 2002. Bal, Nurcan, XIX. Yüzyılda Osmanlı Bahriyesi’nde Gemi İnşa Teknolojisinde Değişim: Buharlı Gemiler Dönemi, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2010. Bal, Nurcan, “Change in the shipbuilding technology in the Ottoman navy in the 19th century: The age of steam-powered ships,” Seapower, Technology and Trade – Studies in Turkish Maritime History, eds. Dejanirah Couto, Feza Günergun, Maria Pia Pedani, Piri Reis University Publications, Istanbul, Denizler Kitabevi, 2014, pp. 487-497. Barsoumian, Hagop, “The dual role of the Armenian Amira class within the Ottoman government and the Armenian millet (1750-1850),” Christians and Jews in the Ottoman Empire, London 1982, s. 171-184. Bent, Theodore, “Baron Hirsch’s Railway,” The Fortnightly Review, New Series, XLIV (1888), s. 229-239. Berkes, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, yay. haz. Ahmet Kuyaş, Yapı Kredi Yay., İstanbul 2003. Beydilli, Kemal, “Küçük Kaynarca’dan Tanzimât’a ıslâhât düşünceleri,” İlmî Araştırmalar: Dil, Edebiyat, Tarih İncelemeleri, Sayı 8 (1999), s. 25-64. Bir, Atilla, Şinasi Acar, Mustafa Kaçar, Anadolu’nun Değirmenleri, Yapı Endüstri Merkezi Yay, İstanbul 2012. Boutros-Ghali, Anna Naguib, Les Dadian, terc. Archag Alboyadjiyan, Le Caire 1965. Clark, Edward C., The Emergence of Textile Manufacturing Entrepreneurs in Turkey 1804-1968, Princeton University Press, New Jersey 1968. Clark, Edward C., “Osmanlı Sanayi Devrimi,” Osmanlılar ve Batı Teknolojisi Yeni Araştırmalar Yeni Görüşler, yay. haz. Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., İstanbul 1992, s. 37-52. Cotterell, Brian-Johan Kamminga, Endüstri Öncesi Teknolojilerin Mekaniği, çev. Atilla Bir, Literatür Yay., İstanbul 2002. Çetin, Birol, Osmanlı İmparatorluğu’nda Barut Sanayi 1700-1900, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 2001. Düzcü, Levent, Yelkenliden Buharlıya Geçişte Osmanlı Denizciliği (1825-1855), (Yayınlanmamış Doktora Tezi) Gazi Üniv. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2012. Eldem, Sedad Hakkı, İstanbul Anıları, Alarko Kültür Yay., İstanbul 1979. Eldem, Sedad Hakkı, Köşkler ve Kasırlar, I, İstanbul 1974. Engin, Vahdettin, Rumeli Demiryolları, Eren Yayıncılık, İstanbul 1993. Ertürk, Volkan, “Yenisaray’ın deryaya açılan kapısı: Yalıköşkü,” Turkish Studies, vol. 8/7, (Summer 2013), s. 185-199. Genç, Mehmet, “18. yüzyılda Osmanlı sanayii,” Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2000, s. 226-254. Issawi, Charles, The Economic History of the Middle East 1800-1914, Chicago 1966. İlgürel, Mücteba, “Zeytinburnu’nda bir demir fabrikası,” Tarih Boyunca İstanbul Semineri 29 Mayıs-1 Haziran 1988 Bildiriler, İstanbul 1989, s. 155-164. Karal, Enver Ziya, Selim III’ün Hatt-ı Hümâyûnları-Nizâm-ı Cedid 1789-1807, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1946. Karaoğlu, Ömer, XIX. Yüzyıl Osmanlı Sanayileşme Teşebbüsleri ve Zeytinburnu Demir Fabrikası’nın Kuruluşu, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1994. Kuban, Doğan, “Yalıköşkü,” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 7, Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 1994, s. 416-417. Kurmuş, Orhan, Emperyalizmin Türkiye’ye Girişi, Yordam Kitap, İstanbul 2012. Les chemins de fer de la Turquie d'Europe, Paris 1885. Mızrak, Mine Su, XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Sanayi ve Zeytinburnu Demir Fabrikası, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya 2014. Müller-Wiener, Wolfgang, “15.-19. yüzyılları arasında İstanbul’da imalathane ve fabrikalar,” Osmanlılar ve Batı Teknolojisi Yeni Araştırmalar Yeni Görüşler, yay. haz. Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., İstanbul 1992, s. 53-120. Önsoy, Rifat, Tanzimat Dönemi Osmanlı Sanayii ve Sanayileşme Politikası, İş Bankası Yay., İstanbul 1988. Örenç, Ali Fuat, “Deniz kuvvetleri ve deniz harp sanayii,” Osmanlı Askerî Tarihi Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri 1792-1918, ed. Gültekin Yıldız, Timaş Yay. İstanbul, 2013, s. 121-161. Pamukciyan, Kevork, “Dadyan veya Dad (Arakel Amira),” İstanbul Ansiklopedisi, c. 8, Tan Matbaası, İstanbul 1958, s. 4188-4197. Parry, Vernon J., “Osmanlı İmparatorluğunda kullanılan harp malzemesinin kaynakları,” çev. Salih Özbaran, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, Sayı 3 (1972), s. 35-46. Quataert, Donald, Manufacturing and Technology Transfer in The Ottoman Empire 1800-1914, Isis Press, İstanbul 1992. Quataert, Donald, Sanayi Devrimi Çağında Osmanlı İmalat Sektörü, Çev. Tansel Güney, İletişim Yay., İstanbul 1999. Shaw, Stanford J., Between Old and New, The Ottoman Empire under Sultan Selim III (1789-1807), Cambridge 1971. Soyluer, Serdal, Osmanlı Silah Sanayiinde Modernleşme Çabaları (1839-1876), (Yayınlanmamış Doktora Tezi) İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2013. Şakul, Kahraman, “General observations on the Ottoman military industry, 1774-1839: Problems of organization and standardization,” Science between Europe and Asia. Historical Studies on the Transmission, Adoption and Adaption of Knowledge, eds. F. Günergun – D. Raina, New York: Springer-Verlag, 2011, pp. 41-55. Şakul, Kahraman, “Nizâm-ı Cedid düşüncesinde Batılılaşma ve İslami modernleşme,” Dîvân İlmî Araştırmalar Dergisi, Sayı 19 (2005/2), s. 117-150. Şehsuvaroğlu, Halûk Y., “Yalı Köşkü Fabrikası,” Akşam Gazetesi, (22 Kasım 1950). Tızlak, Fahrettin, Osmanlı Döneminde Keban-Ergani Yöresinde Madencilik (1775-1850), Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1997. Yeşil, Fatih, İhtilâller Çağında Osmanlı Ordusu Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyo Ekonomik ve Sosyo Politik Değişim Üzerine Bir İnceleme (1793-1826), Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 2016. Zorlu, Tuncay, Osmanlı ve Modernleşme: III. Selim Dönemi Osmanlı Denizciliği, Timaş Yay., İstanbul 2014. http://eski.istanbulium.net/post/102440919280/, /106052008453/, /116286140304/ http://katalog.ibb.gov.tr/kutuphane2/haritalar/Hrt_003143.pdf
Konular Sosyal Bilimler (Genel)
Dergi Bölümü Makaleler
Yazarlar

Yazar: Serdal Soyluer
E-posta: serdalsoyluer@mu.edu.tr
Kurum: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi
Ülke: Turkey


Bibtex @araştırma makalesi { iuoba335871, journal = {Osmanlı Bilimi Araştırmaları}, issn = {1303-3123}, address = {İstanbul Üniversitesi}, year = {2017}, volume = {18}, pages = {1 - 23}, doi = {}, title = {The Yalı Kiosk Iron and Machine Factory in Istanbul, as an example of industrial enterprise in the Ottoman Empire}, language = {en}, key = {cite}, author = {Soyluer, Serdal} } @araştırma makalesi { iuoba335871, journal = {Osmanlı Bilimi Araştırmaları}, issn = {1303-3123}, address = {İstanbul Üniversitesi}, year = {2017}, volume = {18}, pages = {1 - 23}, doi = {}, title = {Osmanlı Devleti'nde Ağır Sanayi Yatırımlarına Bir Örnek: Yalı Köşkü Demir ve Makine Fabrikası}, language = {tr}, key = {cite}, author = {Soyluer, Serdal} }
APA Soyluer, S . (2017). The Yalı Kiosk Iron and Machine Factory in Istanbul, as an example of industrial enterprise in the Ottoman Empire. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 18 (2), 1-23. Retrieved from http://dergipark.gov.tr/iuoba/issue/30995/335871
MLA Soyluer, S . "The Yalı Kiosk Iron and Machine Factory in Istanbul, as an example of industrial enterprise in the Ottoman Empire". Osmanlı Bilimi Araştırmaları 18 (2017): 1-23 <http://dergipark.gov.tr/iuoba/issue/30995/335871>
Chicago Soyluer, S . "The Yalı Kiosk Iron and Machine Factory in Istanbul, as an example of industrial enterprise in the Ottoman Empire". Osmanlı Bilimi Araştırmaları 18 (2017): 1-23
RIS TY - JOUR T1 - Osmanlı Devleti'nde Ağır Sanayi Yatırımlarına Bir Örnek: Yalı Köşkü Demir ve Makine Fabrikası AU - Serdal Soyluer Y1 - 2017 PY - 2017 N1 - DO - T2 - Osmanlı Bilimi Araştırmaları JF - Journal JO - JOR SP - 1 EP - 23 VL - 18 IS - 2 SN - 1303-3123- M3 - UR - Y2 - 2017 ER -
EndNote %0 Osmanlı Bilimi Araştırmaları Osmanlı Devleti'nde Ağır Sanayi Yatırımlarına Bir Örnek: Yalı Köşkü Demir ve Makine Fabrikası %A Serdal Soyluer %T Osmanlı Devleti'nde Ağır Sanayi Yatırımlarına Bir Örnek: Yalı Köşkü Demir ve Makine Fabrikası %D 2017 %J Osmanlı Bilimi Araştırmaları %P 1303-3123- %V 18 %N 2 %R %U