ORGAN BAĞIŞI: BİREYLERİN KARARLARINI ETKİLEYEN PSİKOLOJİK FAKTÖRLER

Fatma Yaşın Tekizoğlu [1]

48 43

Organ bağışı, organ nakli bekleyen hastalar için yaşamsal bir öneme sahiptir. Toplum tarafından görünüşte desteklense de, aslında gelişmiş ülkelerde dahi organ bağışında bulunma düzeyi oldukça düşüktür. Bu nedenle, bu çalışmada bireylerin organ bağışında bulunma kararlarını etkileyen psikolojik faktörler incelenmiştir. İlgili alanyazın incelemeleri sonucunda, söz konusu psikolojik faktörler bu çalışmada organ bağışını etkileyen demografik faktörler ve organ bağışı çalışmalarında yararlanılan psikoloji kuramları olmak üzere iki başlıkta ele alınmıştır. Din, bilgi düzeyi, aile ve bireysel farklılıklar organ bağışını etkileyen demografik faktörler arasında yer almaktadır.  Organ bağışı çalışmalarında faydalanılan sosyal psikoloji kuramlarının ise, Planlı Davranış Kuramı, Akla Dayalı Davranış Kuramı, Transteoretik Model ve Organ Bağışı Gönüllük Modeli olduğu gözlenmiştir. Ayrıca, alanyazın incelemeleri organ bağışına yönelik çalışmaların daha çok sağlık alanında yapıldığını ve psikoloji çalışmalarının çok az sayıda olduğunu ortaya koymuştur. Bu nedenle, bu çalışmada organ bağışını etkileyen faktörlerin belirlenmesi ve alanyazındaki eksikliğe dikkat çekilmesi amaçlanmıştır.

Organ bağışı, tutum, planlı davranış kuramı, akla dayalı davranış kuramı, transteoretik model, gönüllülük modeli
  • Afifi, W. A., Morgan, S. E., Stephenson, M. T., Morse, C., Harrison, T., Reichert, T. ve Long, S. D. (2006). Examining the decision to talk with family about organ donation: Applying the theory of motivated information management. Communication Monographs, 73(2), 188-215.
  • Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational behavior and human decision processes, 50(2), 179-211.
  • Akgün, S., Tokalak, I. ve Erdal, R. (2002). Attitudes and behavior related to organ donation and transplantation: A survey of university students. Transplantation Proceedings, 34(6), 2009-2011.
  • Besser, A., Amir, M. ve Barkan, S. (2004). Who signs an organ transplant donor card? A study of personality and individual differences in a sample of Israeli university students. Personality and Individual Differences, 36(7), 1709-1723.
  • Bilgel, H., Bilgel, N., Okan, N., Kilicturgay, S., Ozen, Y. ve Korun, N. (1991). Public attitudes toward organ donation. Transplant International, 4(4), 243-245.
  • Bilgel, H., Sadikoglu, G., Goktas, O. ve Bilgel, N. (2004). A survey of the public attitudes towards organ donation in a Turkish community and of the changes that have taken place in the last 12 years. Transplant International, 17(3), 126-130.
  • Bresnahan, M., Lee, S. Y., Smith, S. W., Shearman, S., Nebashi, R., Park, C. Y. ve Yoo, J. (2007). A theory of planned behavior study of college students' intention to register as organ donors in Japan, Korea, and the United States. Health communication, 21(3), 201-211.
  • Brown, E. R. (2012). African American present perceptions of organ donation: A pilot study. The ABNF journal: Official journal of the Association of Black Nursing Faculty in Higher Education, Inc, 23(2), 29-33.
  • Browne, C. ve Desmond, D. M. (2008). Intention to consent to living organ donation: An exploratory study. Psychology, health & medicine, 13(5), 605-609.
  • Bruzzone, P. (2008). Religious aspects of organ transplantation. Transplantation Proceedings, 40(4), 1064-1067.
  • Callender, C. O., Hall, L. E., Yeager, C. L., Barber Jr, J. B., Dunston, G. M. ve Pinn-Wiggins, V. W. (1991). Organ donation and blacks: A critical frontier. New England Journal of Medicine, 325(6), 442-444.
  • Cárdenas, V., Thornton, J. D., Wong, K. A., Spigner, C. ve Allen, M. D. (2010). Effects of classroom education on knowledge and attitudes regarding organ donation in ethnically diverse urban high schools. Clinical transplantation, 24(6), 784-793.
  • Ceylan, H. H. ve Aydın, S. (2012). Organ bağışına sosyal pazarlama yaklaşımı: Üniversite öğrencilerinin organ bağışına ilişkin tutum ve niyetleri üzerine bir araştırma. Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 169-190.
  • Colak, M., Ersoy, K., Haberal, M., Gürdamar, D. ve Gerçek, Ö. (2008). A household study to determine attitudes and beliefs related to organ transplantation and donation: A pilot study in Yapracık village, Ankara, Turkey. Transplantation Proceedings, 40(1), 29-33.
  • Conesa, C., Ríos, A., Ramírez, P., Rodríguez, M. M., Rivas, P., Canteras, M. ve Parrilla, P. (2003). Psychosocial profile in favor of organ donation. Transplantation Proceedings, 35(4), 1276-1281.
  • Conner, M., Warren, R., Close, S. ve Sparks, P. (1999). Alcohol consumption and the theoryof planned behaviour: An examination of the cognitive mediation of past behavior.Journal of Applied Social Psychology, 29, 1675–1703.
  • Davis, C., & Randhawa, G. (2006). The influence of religion on organ donation and transplantation among the Black Caribbean and Black African population-A pilot study in the United Kingdom. Ethnicity and Disease, 16(1), 281.
  • Demir, B. (2012). Individual Differences in Willingness to Become an Organ Donor: A Data-Mining Approach to Reasoned Action. Yayınlanmamış doktora tezi, Koç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Dutra, M. M. D., Bonfim, T. A. S., Pereira, I. S., Figueiredo, I. C., Dutra, A. M. D. ve Lopes, A. A. (2004). Knowledge about transplantation and attitudes toward organ donation: a survey among medical students in northeast Brazil. Transplantation proceedings, 36(4), 818-820.
  • Erdoğan, O., Yücetin, L., Tuncer, M., Keçecioğlu, N., Gürkan, A., Akaydin, M. ve Yakupoğlu, G. (2002). Attitudes and knowledge of Turkish physicians about organ donation and transplantation. Transplantation Proceedings, 34(6), 2007-2008.
  • Essman, C. ve Thornton, J. (2006). Assessing medical student knowledge, attitudes, and behaviors regarding organ donation. Transplantation proceedings, 38(9), 2745-2750).
  • Feeley, T. H. (2007). College students' knowledge, attitudes, and behaviors regarding organ donation: An integrated review of the literature. Journal of Applied Social Psychology, 37(2), 243-271.
  • Feeley, T. H. ve Servoss, T. J. (2005). Examining college students' intentions to become organ donors. Journal of Health Communication, 10(3), 237-249.Göz, F. ve Şalk Gürelli, Ş. (2007). Yoğun bakım hemşirelerinin organ bağışı ile ilgili düşünceleri. Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi, 2(5), 77-88.
  • Guadagnoli, E., Christiansen, C. L., DeJong, W., McNamara, P., Beasley, C., Christiansen, E., ve Evanisko, M. (1999). The public's willingness to discuss their preference for organ donation with family members. Clinical transplantation, 13(4), 342-348.
  • Güden, E., Çetinkaya, F. ve Naçar, M. (2013). Attitudes and behaviors regarding organ donation: A study on officials of religion in Turkey. Journal of Religion and Health, 52(2), 439-449.
  • Güngörmüş, Z. ve Dayapoğlu, N. (2014). Organ bağışı hakkında bireylerin bilgi, tutum ve davranışları. TAF Preventive Medicine Bulletin, 13(2), 133-140.
  • Horton, P.J. ve Horton, R.L. (1991). A model of willingness to become a potential organ donor. Social Science and Medicine 33(9): 1037-1051.
  • Hübner, G. ve Kaiser, F. G. (2006). The moderating role of the attitude-subjective norms conflict on the link between moral norms and intention. European Psychologist, 11(2), 99.
  • International Registry in Organ Donation and Transplantation. 2017. Preliminary Numbers 2017. http://www.irodat.org/img/database/pdf/IRODaT%20newletter%20Final%2020 16.pdf.
  • Julka, D. L. ve Marsh, K. L. (2005). An attitude functions approach to increasing organ‐donation participation. Journal of Applied Social Psychology, 35(4), 821-849.
  • Kaça, G., Amado, S., Kıkıcı, İ., Cilasin, S., Dağ, E., Leylek, İ. ve Şahin, Ö. (2009). Organ bağışına yönelik tutumların planlı davranış kuramı çerçevesinde incelenmesi. Türk Psikoloji Dergisi, 24(64), 78-91.
  • Karimy, M., Niknami, S., Heidarnia, A. R., Hajizadeh, I. ve Montazeri, A. (2013). Prevalence and determinants of male adolescents’ smoking in Iran: An explanation based on the theory of planned behavior. Iranian Red Crescent Medical Journal, 15(3), 187.
  • Kececioglu, N., Tuncer, M., Sarikaya, M., Süleymanlar, G., Ersoy, F., Akaydin, M. ve Yakupoglu, G. (1999). Detection of targets for organ donation in Turkey. Transplantation Proceedings, 31(8), 3373-3374.
  • Keçecioğlu, N., Tuncer, M., Yücetin, L., Akaydın, M. ve Yakupoğlu, G. (2000). Attitudes of religious people in Turkey regarding organ donation and transplantation. Transplantation Proceedings, 32(3), 629-630).
  • Kılıç, S., Koçak, N., Türker, T., Gürpınar, H. ve Gülerik, D. (2010). Kız üniversite öğrencilerinin organ bağışı konusundaki tutumları ve bu tutumlarına etki eden faktörler. Gülhane Tıp Dergisi, 52, 36-40.
  • Koçak, A., Aktaş, E. Ö., Şenol, E., Kaya, A., ve Bilgin, U. E. (2010). Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencilerinin organ nakli ve bağışı hakkındaki bilgi düzeyi. Ege Tıp Dergisi, 49(3), 153-60.
  • Liberman, A. (2014). A Promise Acceptance Model of Organ Donation. Social Theory and Practice, 41(1), 131-148.
  • Malmberg, M., Overbeek, G., Vermulst, A. A., Monshouwer, K., Vollebergh, W. A. ve Engels, R. C. (2012). The theory of planned behavior: Precursors of marijuana use in early adolescence? Drug and alcohol dependence, 123(1), 22-28.
  • Manning, M. ve Bettencourt, B. A. (2011). Depression and medication adherence among breast cancer survivors: bridging the gap with the theory of planned behaviour. Psychology & Health, 26(9), 1173-1187.
  • Marqués-Lespier, J. M., Ortiz-Vega, N. M., Sánchez, M. C., Soto-Avilés, O. E. ve Torres, E. A. (2013). Knowledge of and attitudes toward organ donation: A survey of medical students in puerto rico. Puerto Rico Health Sciences Journal, 32(4), 187-193.
  • Marshall, H. M. ve Feeley, T. H. (2006). A normative approach to shaping college students' attitudes toward organ donation. Communication Studies,57(4), 435-453.
  • Merchant, S. J., Yoshida, E. M., Lee, T. K., Richardson, P., Karlsbjerg, K. M. ve Cheung, E. (2008). Exploring the psychological effects of deceased organ donation on the families of the organ donors. Clinical Transplantation, 22(3), 341-347.
  • Morgan, S. E. ve Miller, J. K. (2001). Beyond the organ donor card: The effect of knowledge, attitudes, and values on willingness to communicate about organ donation to family members. Health Communication, 14(1), 121-134.
  • Morgan, S. ve Miller, J. (2002). Communicating about gifts of life: The effect of knowledge, attitudes, and altruism on behavior and behavioral intentions regarding organ donation. Journal of Applied Communication Research, 30(2), 163-178.
  • Newton, J. D., Ewing, M. T., Burney, S., ve Hay, M. (2012). Resolving the theory of planned behaviour's ‘expectancy-value muddle’using dimensional salience. Psychology & Health, 27(5), 588-602.
  • Nijkamp, M. D., Hollestelle, M. L., Zeegers, M. P., van den Borne, B. ve Reubsaet, A. (2008). To be (come) or not to be (come) an organ donor, that's the question: A meta-analysis of determinant and intervention studies. Health Psychology Review, 2(1), 20-40.
  • Oliver, M., Woywodt, A., Ahmed, A. ve Saif, I. (2010). Organ donation, transplantation and religion. Nephrology Dialysis Transplantation, 26(2), 437–444
  • Ozer, A., Ekerbicer, H. C., Celik, M. ve Nacar, M. (2010). Knowledge, attitudes, and behaviors of officials of religion about organ donation in Kahramanmaras, an eastern Mediterranean city of Turkey. Transplantation Proceedings, 42(9), 3363-3367.
  • Özmen, D., Çetinkaya, A. Ç., Sarızeybek, B. ve Zeybek, A. (2008). Celal Bayar Üniversitesi Manisa Sağlık Yüksekokulu öğrencilerinin organ bağışına ilişkin bilgi ve görüşleri. Türkiye Klinikleri Tıp Bilimleri Dergisi, 28(3), 311-318.
  • Parisi, N. ve Katz, I. (1986). Attitudes toward posthumous organ donation and commitment to donate. Health Psychology, 5(6), 565.
  • Prochaska, J. O. ve DiClemente, C. C. (1982). Transtheoretical therapy: Toward a more integrative model of change. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 19(3), 276.
  • Ríos, A., López‐Navas, A. I., Navalón, J. C., Martínez‐Alarcón, L., Ayala‐García, M. A., Sebastián‐Ruiz, M. J., ... ve Parrilla, P. (2015). The Latin American population in Spain and organ donation. Attitude toward deceased organ donation and organ donation rates. Transplant International, 28(4), 437-447.
  • Ríos, A., Ramírez, P., Rodríguez, M. M., Martínez, L., Rodríguez, J. M., Galindo, P. J., & Parrilla, P. (2007). Attitude of hospital personnel faced with living liver donation in a Spanish center with a living donor liver transplant program. Liver transplantation, 13(7), 1049-1056.
  • Robbins, M. L., Levesque, D. A., Redding, C. A., Johnson, J. L., Prochaska, J. O., Rohr, M. S. ve Peters, T. G. (2001). Assessing family members’ motivational readiness and decision making for consenting to cadaveric organ donation. Journal of Health Psychology, 6(5), 523-535.
  • Rumsey, S., Hurford, D. P. ve Cole, A. K. (2003). Influence of knowledge and religiousness on attitudes toward organ donation. Transplantation Proceedings, 35(8) 2845-2850.
  • Ryckman, R. M., Borne, B., Thornton, B. ve Gold, J. A. (2005). Value priorities and organ donation in young adults. Journal of Applied Social Psychology, 35(11), 2421-2435.
  • Sağlık Bakanlığı Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında 2238 sayılı kanun, 29.05.1979.
  • Siegel, J. T., Alvaro, E. M., Lac, A., Crano, W. D. ve Dominick, A. (2008). Intentions of becoming a living organ donor among Hispanics: A theory-based approach exploring differences between living and nonliving organ donation. Journal of Health Communication, 13(1), 80-99.
  • Siegel, J. T., Navarro, M. A., Tan, C. N. ve Hyde, M. K. (2014). Attitude–behavior consistency, the principle of compatibility, and organ donation: A classic innovation. Health Psychology, 33(9), 1084-1091
  • Siegel, J. T., Navarro, M. A., ve Thomson, A. L. (2015). The impact of overtly listing eligibility requirements on MTurk: An investigation involving organ donation, recruitment scripts, and feelings of elevation. Social Science & Medicine, 142, 256-260.
  • Siminoff, L. A., Lawrence, R. H., ve Arnold, R. M. (2003). Comparison of black and white families' experiences and perceptions regarding organ donation requests. Critical Care Medicine, 31(1), 146-151.
  • Stroh, G., Rosell, T., Dong, F., ve Forster, J. (2015). Early liver transplantation for patients with acute alcoholic hepatitis: public views and the effects on organ donation. American Journal of Transplantation, 15(6), 1598-1604.
  • T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Organ Bağışı Güncel Verileri, (2014). 04 Ocak 2015, https://organ.saglik.gov.tr/web/
  • Tarhan, M., Dalar, L., Yıldırımoğlu, H., Sayar, A. ve Altın, S. (2012). A survey of the opinions of health care personnel working in a teaching hospital on organ donation and transplantation. Solunum Dergisi, 14(2), 84–92.
  • Thornton, J. D., Wong, K. A., Cardenas, V., Curtis, J. R., Spigner, C. ve Allen, M. D. (2006). Ethnic and gender differences in willingness among high school students to donate organs. Journal of Adolescent Health, 39(2), 266-274.
  • Trinh, L., Plotnikoff, R. C., Rhodes, R. E., North, S. ve Courneya, K. S. (2012). Correlates of physical activity in population-based sample of kidney cancer survivors:
  • An application of the theory of planned behavior. International Journal of Behavior Nutrition Physical Activity, 9(1), 96.
  • Türkiye Organ Nakli Vakfı, (2014). 03 Ocak 2015, http://www.tonv.org.tr/tr/coklu-sayfa/organ-bagisi/4
  • Waterman, A. D., Robbins, M. L., ve Peipert, J. D. (2016). Educating prospective kidney transplant recipients and living donors about living donation: practical and theoretical recommendations for increasing living donation rates. Current transplantation reports, 3(1), 1-9.
  • Weber, K., Martin, M. M. ve Corrigan, M. (2007). Real donors, real consent: Testing the theory of reasoned action on organ donor consent. Journal of Applied Social Psychology, 37(10), 2435-2450.
  • Weber, K., Martin, M. M., Members of COMM 401 ve Corrigan, M. (2006). Creating persuasive messages advocating organ donation. Communication Quarterly, 54(1), 67-87.
  • Wu, A. ve Lu, L. S. (2011). Cognitive obstacles against organ donation: The influence of negative attitudes, norms, and traditional beliefs on Chinese people's intention to donate organs after death. Journal of Community & Applied Social Psychology, 21(1), 87-93.
  • Yaşar, M., Oğur, R., Uçar, M., Göçgeldi, E., Yaren, H., Tekbaş, Ö. F. ve Korkmaz, A. (2008). Bir Sağlık Meslek Yüksekokulu son sınıf öğrencilerinin organ bağışı konusundaki tutumları ve tutumlarına etki eden faktörler. Genel Tıp Dergisi, 18(1), 33-37.
  • Yun, D. ve Park, H. S. (2010). Culture and the theory of planned behaviour: organ donation intentions in Americans and Koreans. Journal of Pacific Rim Psychology, 4(02), 130-137.
Birincil Dil tr
Konular Sosyal Bilimler (Genel)
Dergi Bölümü Makaleler
Yazarlar

Yazar: Fatma Yaşın Tekizoğlu (Sorumlu Yazar)
Kurum: Duzce Universitesi
Ülke: Turkey


Bibtex @derleme { muhakeme413846, journal = {Muhakeme Dergisi}, issn = {2636-8749}, address = {Metin KILIÇ}, year = {}, volume = {1}, pages = {21 - 35}, doi = {}, title = {ORGAN BAĞIŞI: BİREYLERİN KARARLARINI ETKİLEYEN PSİKOLOJİK FAKTÖRLER}, key = {cite}, author = {Yaşın Tekizoğlu, Fatma} }
APA Yaşın Tekizoğlu, F . (). ORGAN BAĞIŞI: BİREYLERİN KARARLARINI ETKİLEYEN PSİKOLOJİK FAKTÖRLER. Muhakeme Dergisi, 1 (1), 21-35. Retrieved from http://dergipark.gov.tr/muhakeme/issue/37302/413846
MLA Yaşın Tekizoğlu, F . "ORGAN BAĞIŞI: BİREYLERİN KARARLARINI ETKİLEYEN PSİKOLOJİK FAKTÖRLER". Muhakeme Dergisi 1 (): 21-35 <http://dergipark.gov.tr/muhakeme/issue/37302/413846>
Chicago Yaşın Tekizoğlu, F . "ORGAN BAĞIŞI: BİREYLERİN KARARLARINI ETKİLEYEN PSİKOLOJİK FAKTÖRLER". Muhakeme Dergisi 1 (): 21-35
RIS TY - JOUR T1 - ORGAN BAĞIŞI: BİREYLERİN KARARLARINI ETKİLEYEN PSİKOLOJİK FAKTÖRLER AU - Fatma Yaşın Tekizoğlu Y1 - 2018 PY - 2018 N1 - DO - T2 - Muhakeme Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 21 EP - 35 VL - 1 IS - 1 SN - 2636-8749- M3 - UR - Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 Muhakeme Dergisi ORGAN BAĞIŞI: BİREYLERİN KARARLARINI ETKİLEYEN PSİKOLOJİK FAKTÖRLER %A Fatma Yaşın Tekizoğlu %T ORGAN BAĞIŞI: BİREYLERİN KARARLARINI ETKİLEYEN PSİKOLOJİK FAKTÖRLER %D 2018 %J Muhakeme Dergisi %P 2636-8749- %V 1 %N 1 %R %U
ISNAD Yaşın Tekizoğlu, Fatma . "ORGAN BAĞIŞI: BİREYLERİN KARARLARINI ETKİLEYEN PSİKOLOJİK FAKTÖRLER". Muhakeme Dergisi 1 / 1 21-35.