Year 2019, Volume 9, Issue 17, Pages 54 - 79 2019-01-20

İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEM YAKINDOĞU’DA TÜRK - ERMENİ İLİŞKİLERİ

Müzehher YAMAÇ [1]

25 79

Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devletine karşı savaşan Ermeniler’e, Ruslar ve Fransızlar tarafından “Büyük Ermenistan” devleti vaat edilmişti. Taşnak ve Hınçak gibi terör örgütleri, vatandaşı oldukları devlete karşı Ermeni topluluklarını isyana kışkırtarak, başta Van ve Bitlis olmak üzere çeşitli yerlerde isyan başlatmışlardı. Çıkan olayları durdurmak için Osmanlı yönetimi, Doğu Anadolu’da bulunan Ermenileri, 1915 yılında Osmanlı toprağı olan Suriye’ye tehcir kararı aldı. Savaş sırasında göç ettirilen Ermenilere 1918 yılında bir kararname ile izin verildiğinden, bir kısmı Anadolu’da terk ettikleri topraklara geri dönmüştür. Kurtuluş Savaşı süresince düşman ordusu ile birlikte hareket etmişlerdir. 1921 Ankara Anlaşması’ndan sonra, işgal edilen yerlerdeki Ermeniler, Fransız ordularıyla birlikte tekrar bölgeden çekilmiştir. Lozan Konferansı’nda Ermeni istekleri “Azınlıklar Sorunu” sırasında görüşülmüş ancak, devlet kurma istekleri gerçekleşmemiştir. Lozan sonrası dönem, yeni bir güçler dengesi ve siyasi haritanın oluşturulduğu dönemdir. Bu aşamadan sonra Ermeniler, Kürtlerle birlikte kurdukları Hoybun Cemiyeti’nde, 1926-1930 yılları arasında gerçekleşen Ağrı isyanı sırasında, Türkiye’ye karşı eylemlerde bulunmuştur. 1938 yılında Türk ordusunun İskenderun’a girmesi ve 1939 Antlaşması ile Hatay’ın Türkiye’ye devri, Ermenilerin kaygılarını arttırmıştır. Bölgedeki Ermeniler’in bir kısmı bu kez Lübnan’a ve Suriye’ye, diğerleri ise ABD ve Fransa’ya göç etmişlerdir. Fransa göçü organize etmiş ve Birinci Dünya Savaşı ve işgal sırasında kendileri için savaşan Ermenilere, finansal destek sağlamıştır. Türk yetkilileri bu yer değiştirme sırasında; Fransız yetkililerle üzerinde anlaştıkları göç düzenlemeleri ile, göçmenleri korumak için gerekli önlemleri almışlardır. Bu çalışmada Fransız Dışişleri Bakanlığı ve Osmanlı Arşiv Belgelerinden yararlanarak, 1918-1940 yıllarına Yakındoğu’da Türk-Ermeni İlişkilerinin incelenmesi amaçlanmaktadır.

Yakındoğu, Türk-Ermeni İlişkileri, Hoybun Cemiyeti, Göç
  • T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi; OSMANLI BELGELERİNDE ERMENİLER (1915-1920), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın No.14, Ankara, 1995.
  • T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi; OSMANLI BELGELERİNDE ERMENİLERİN SEVK VE İSKANI (1878-1920), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın No. 91, Ankara, 2007.
  • Fransız Dışişleri Bakanlığı Arşivi; MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 466, E 411-2 Politique Extérieure Relations avec La Turquie: Dossier Général 1930-1934.
  • MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 469, Direction Des Affaires Politiques et Commerciales, E 411-2 Politique Extérieure Relations avec La Turquie: Dossier Général 1930-1934.
  • MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 471, Direction Des Affaires Politiques et Commerciales, E 411-2 Politique Extérieure Relations avec La Turquie: Dossier Général 1930-1934.
  • MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 473, Direction Des Affaires Politiques et Commerciales, E 411-2 Politique Extérieure Relations avec La Turquie: Dossier Général 1930-1934.
  • MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 476, Direction Des Affaires Politiques et Commerciales, E 411-2 Politique Extérieure Relations avec La Turquie: Dossier Général 1930-1934.
  • ALAKOM, Rohat, Xoybun Örgütü ve Ağrı Ayaklanması, Avesta Yayınları, İstanbul, 1998.
  • ARMAOĞLU, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1980, c. I., Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara, 1993.
  • CARTHY, Justin M., Turks and Armenians: A Manual on the Armenian Question, Washington, Comittee on Education, Assembly of Turkish American Association, 1989.
  • ÇAYCI, Abdurrahman, Türk Ermeni İlişkilerinde Gerçekler, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 2013.
  • ÇAY, Abdulhaluk M., Her Yönüyle Kürt Dosyası, Turan Kültür Vakfı, Ankara 1996.
  • ÇİÇEK, Kemal, Ermenilerin Zorunlu Göçü, 1915-1917, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2005.
  • DİLAN, Hasan, Fransız Diplomatik Belgelerinde Ermeni Olayları (1914-1918), Ankara, TTK 2005, XVI. Dizi, c. II., Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara, 2005.
  • _____________, Fransız Diplomatik Belgelerinde Ermeni Olayları (1914-1918), XVI. Dizi, c. III., Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara, 2005.
  • _____________, Fransız Diplomatik Belgelerinde Ermeni Olayları (1914-1918), Ankara, TTK 2005, XVI. Dizi, c. IV., . Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara, 2005.
  • GÜRÜN, Kamuran, Ermeni Dosyası, Bilgi Yayınevi, Ankara 1988.
  • HALAÇOĞLU, Yusuf, Ermeni Tehciri, Babıali Kültür Yayıncılığı, İstanbul, 2005.
  • KALAFAT, Yaşar, Şark Meselesi Işığında Şeyh Said Olayı, Karakteri, Dönemindeki İç ve Dış Olaylar, Boğaziçi Yayınları, Ankara 1992.
  • KARACAKAYA, Recep, Ermeni Meselesi Kronolojisi ve Kaynakça, Gökkubbe Yayınları, İstanbul, 2005.
  • KİRİŞÇİ, Kemal, Winrow Gareth M, Kürt Sorunu, Kökeni ve Gelişimi, Çev. Ahmet Fethi, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 2009.
  • KOÇAŞ, M. Sadi, Tarihte Ermeniler ve Türk Ermeni İlişkileri, Kastaş Yay., İstanbul, 1990.
  • MERAY, Seha L., Lozan Barış Konferansı – Tutanaklar – Belgeler, c. 1, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Yay. No. 300, Ankara, 1978.
  • ÖKE, Mim Kemal, Yüzyılın Kan Davası Ermeni Sorunu 1914-1923, İrfan Yayıncılık, İstanbul 2003.
  • ÖZDEMİR, Hikmet, Çiçek Kemal, Turan Ömer, Çalık Ramazan, Halaçoğlu Yusuf, Ermeniler: Sürgün ve Göç, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara, 2010.
  • ÖZÇELİK, İsmail, Ermeni Sorunu ve Gerçekler, Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, Ankara 2005.
  • SAKARYA, İhsan, Belgelerle Ermeni Sorunu, Gnkur. Basımevi, Ankara, 1984.
  • SELİM, Yavuz, Taşnak-Hoybun, İleri Yayıncılık, İstanbul, 2005.
  • SELVİ, Haluk, Birinci Dünya Savaşı’ndan Lozan’a Ermeni Sorunu, Sakarya Üniversitesi Yayınları, Yayın No. 48, Sakarya, 2003.
  • SEZER, Ayten, Arşiv Belgeleri Işığında Yurtdışında Yaşayan Ermenilerin Türkiye’ye Yönelik Faaliyetleri, Siyasal Yayınevi, Ankara, 2006.
  • SİLOPİ, Zinar (Kadri Cemil Paşa), Doza Kürdistan: Kürt Milletinin 60 Seneden Beri Esaretten Kurtuluş Savaşı Hatıratı, Stewr Basımevi, Lübnan, 1969.
  • SOYSAL, İsmail, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, c. I., Ankara, 2000.
  • SÜSLÜ, Azmi, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları, Ankara 1990.
  • , Mesut Fani (Bilgili)’ye Göre Kürtler ve Sosyal Gelişmeleri, Tanmak Yayınları, Ankara, 1993.
  • ŞİMŞİR, Bilal, İngiliz Belgelerinde Atatürk I, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara, 1992.
  • ULU, Cafer, Türkiye Cumhuriyeti’nde Ermeniler, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 2009.
  • URAS, Esat, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Belge Yayınları, İstanbul 1976.
  • YAVUZ, Bige, Kurtuluş Savaşı Döneminde Türk-Fransız İlişkileri Fransız Arşiv Belgeleri Açısından 1919-1922, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara,1994.
  • AYTEPE, Oğuz , “Yeni Belgelerin Işığında Hoybun Cemiyet’i”, Toplumsal Tarih, c. 10,/sy. 58, Ekim 1998, ss. 50-54.
  • BİLGİN, Mustafa Sıtkı, “Lozan Konferansı’nda Ermeni Meselesi: İtilaf Devletleri’nin Diplomatik Manevraları ve Türkiye’nin Karşı Siyaseti”, Belleten, 2005, c. LXIX/ 254, ss: 1-14.
  • DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI, “Türkiye Dış Politikasında 50 Yıl Lozan”, Araştırma ve Siyaset Planlama Genel Müdürlüğü, Ankara, 1973, ss. 182-196.
  • DİLAN, Hasan; “Diplomatik Belgelerle Fransa’nın Ermeni Siyasetine Bakışı”, Tarihte Türkler ve Ermeniler, Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı ve Yabancı Devletler, C. 10, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2014, ss. 16-25.
  • ERASLAN Cezmi, “Ermeni Komiteleri, Propagandaları ve Osmanlı Devleti’nin Aldığı Tedbirler” Uluslararası Türk-Ermeni İlişkileri Sempozyumu, İ.Ü. Rektörlüğü Yayınları, 2001, ss. 197-207.
  • HALAÇOĞLU, Yusuf, “Tehcir Edilen Nüfus, Kayıplar ve Göçler,” Türk Ermeni İlişkilerinde Yeni Yaklaşımlar, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2008, ss. 143-179.
  • İLTER, Erdal, “Milli Mücadele’de “Doğu Lejyonu” (Légion d’Orient)’nun Fransız İşgal Bölgesindeki Fonksiyonu”, Ankara Üniversitesi Türk İnkilap Tarihi Enstitüsü Dergisi, Yıl: 2, Sy. 3’den Ayrı Basım,1989, Ankara, ss: 419-436.
  • KODAMAN, Bayram, ”Türk-Ermeni İhtilafının Başlangıcı”, Tarihte Ermeniler ve Kürtler (Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı Kilise ve Misyonerlik), c. 9, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2014, ss. 239-256.
  • SEZER, Ayten, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Misyonerlerin Türkiye’deki Eğitim ve Öğretim Faaliyetleri”, Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Dergisi, c. 16, Özel Sayı, Ankara, 1999, ss: 169-183.
  • SONYEL, Salahi R., “Tehcir ve Kırımlar Konusunda Ermeni Propagandası, Hıristiyan Dünyası Nasıl Aldattı”, Belleten, 1977, c. XLI/161, ss. 1-242.
  • TURAN, Ömer, “Lozan Barış Görüşmelerinde Ermeni Sorunu”, Osmanlı’nın Son Döneminde Ermeniler, Ed. Türkkaya Ataöv, TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu, Yayın Nu. 94, Ankara, Ağustos 2002, ss. 200-229.
  • YARGI, Güler, “Ermeni İhtilal Komitelerinin Silahlandırılmasında Avrupa Silah Sanayiinin Rolü”, Tarihte Türkler ve Ermeniler, (Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı ve Yabancı Devletler), C. 10, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2014, ss. 127-172.
Primary Language tr
Subjects
Journal Section Makaleler
Authors

Orcid: 0000-0001-8587-330X
Author: Müzehher YAMAÇ (Primary Author)
Institution: NAMIK KEMAL ÜNİVERSİTESİ
Country: Turkey


Bibtex @research article { trkede517350, journal = {Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi}, issn = {1309-7660}, address = {Trakya University}, year = {2019}, volume = {9}, pages = {54 - 79}, doi = {10.33207/trkede.517350}, title = {İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEM YAKINDOĞU’DA TÜRK - ERMENİ İLİŞKİLERİ}, key = {cite}, author = {YAMAÇ, Müzehher} }
APA YAMAÇ, M . (2019). İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEM YAKINDOĞU’DA TÜRK - ERMENİ İLİŞKİLERİ. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9 (17), 54-79. DOI: 10.33207/trkede.517350
MLA YAMAÇ, M . "İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEM YAKINDOĞU’DA TÜRK - ERMENİ İLİŞKİLERİ". Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 9 (2019): 54-79 <http://dergipark.gov.tr/trkede/issue/42806/517350>
Chicago YAMAÇ, M . "İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEM YAKINDOĞU’DA TÜRK - ERMENİ İLİŞKİLERİ". Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 9 (2019): 54-79
RIS TY - JOUR T1 - İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEM YAKINDOĞU’DA TÜRK - ERMENİ İLİŞKİLERİ AU - Müzehher YAMAÇ Y1 - 2019 PY - 2019 N1 - doi: 10.33207/trkede.517350 DO - 10.33207/trkede.517350 T2 - Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 54 EP - 79 VL - 9 IS - 17 SN - 1309-7660- M3 - doi: 10.33207/trkede.517350 UR - https://doi.org/10.33207/trkede.517350 Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEM YAKINDOĞU’DA TÜRK - ERMENİ İLİŞKİLERİ %A Müzehher YAMAÇ %T İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEM YAKINDOĞU’DA TÜRK - ERMENİ İLİŞKİLERİ %D 2019 %J Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi %P 1309-7660- %V 9 %N 17 %R doi: 10.33207/trkede.517350 %U 10.33207/trkede.517350
ISNAD YAMAÇ, Müzehher . "İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEM YAKINDOĞU’DA TÜRK - ERMENİ İLİŞKİLERİ". Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 9 / 17 (January 2019): 54-79. https://doi.org/10.33207/trkede.517350