Year 2019, Volume 9, Issue 17, Pages 201 - 223 2019-01-20

İSLAM ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜRÜNDE ATEŞ VE ATEŞE HÜKMEDENLER (MADDİ KÜLTÜR İZLERİ IŞIĞINDA)

Bahriye Güray GÜLYÜZ [1]

30 119

Ateşin bulunması ve kontrol edilmesi insanlığın gelişimini dinsel, düşünsel, sosyo-ekonomik olarak etkileyen, toplumsal yaşayışına yön veren önemli bir unsurdur. Öyle ki bazı inanç sistemlerinde tanrıların hediyesi ya da gazap aracı olarak kabul edilen ateş, başlı başına da bir tapım ve din oluşturacak güce sahip olmuştur. Eski Türklerin de ateşe büyük önem verdikleri, bazı inanışlarını ateş ve onunla ilgili unsurlar etrafında geliştirdikleri anlaşılmaktadır. Ateş ile tanrı, güneş, ocak, alev, ışık, duman, iyi-kötü ruhlar, hastalık, şifa, ödül, ceza gibi fiziki ve metafizik kavramlarla kurulan bağlantı sayesinde ateş kültü bazen esas bazen ise yardımcı bir unsur olarak Türk inanç dünyası içinde önemli bir yer işgal etmiştir. Ateşin sahip olduğu öneme bağlı olarak yakılış yeri, zamanı, şekli ve nedeni etrafında çeşitli ritüeller gelişmiş, kutsal ateşi yakmak ve kontrol etmek ancak seçilmiş kişilerin yetkisine verilmiş, bu kişiler ateş marifetiyle tanrı ve ruhlardan haber aldıkları gibi saçı, adak, kurban ve ölülerin ruhlarını tanrılara ulaştırmayı başarmışlardır.

Bu çalışmada İslamiyet öncesi Türk kültüründe ateş kavramı etrafında gelişen inanış ve ritüeller ile kutsal ateşi kontrol etme kudret ve yetkisine sahip kişi ve yaratıkların incelenmesi amaçlanmıştır.
Ateş, Ateşin Efendileri, Şaman, Demirci, Mitolojik Yaratıklar
  • Bachelard, Gaston, Ateşin Psikanalizi, Çev. Aytaç Yiğit, Bağlam Yayıncılık, Ankara, 1995.
  • Beydili, Celal, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Çev. Eren Ercan, Yurt Kitap, Ankara, 2003.
  • Çoruhlu, Yaşar, Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi, Seyran Kitap, İstanbul, 1995.
  • , Türk Mitolojisinin Anahatları, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2002.
  • Eliade, Mircea, Demirciler ve Simyacılar, Çev. Mehmet Emin Özcan, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2011.
  • Esin, Emel, İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş (Türk Kültürü El-Kitabı, II, Cild I/b’den Ayrı Basım), Edebiyat Fakültesi Matbaası, İstanbul, 1978.
  • , Türk Kozmolojisine Giriş, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2001.
  • , Orta Asya’dan Osmanlıya Türk Sanatında İkonografik Motifler, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2004.
  • , Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2006.
  • Gumilöv, Lev Nikolayeviçen, Eski Türkler, Çev., Ahsen Batur, Birleşik Yayıncılık, İstanbul, 1999.
  • İnan, Abdülkadir, Eski Türk Dini Tarihi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1976.
  • , Şamanizm, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1986.
  • L. Ligeti, Bilinmeyen İç Asya, Çev. Sadrettin Karatay, TTK., Ankara, 1986.
  • Mangaltepe, İsmail, Bizans Kaynaklarında Türkler (Menandros Protektor ve Theophylaktos Simokattes), Doğu Kütüphanesi, İstanbul, 2009.
  • Murat Uraz, Türk Mitolojisi, Düşünen Adam Yayınları, İstanbul, 1994.
  • Ögel, Bahaeddin, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamalarıyla Destanlar), C. 1, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1993.
  • , Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamalarıyla Destanlar), C. 2, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1995.
  • Roux, Jean-Paul, Eskiçağ ve Ortaçağda Altay Türklerinde Ölüm, Çev. Aykut Kazancıgil, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 1999.
  • , Türklerin ve Moğolların Eski Dini, Çev. Aykut Kazancıgil, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2002.
  • , Orta Asya Tarih ve Uygarlık, Çev. Lale Arslan, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2006.
  • Şeşen, Ramazan, İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, TTK., Ankara, 2001.
  • , İbn Fadlan Seyahatnamesi ve Ekleri, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 2010.
  • Uhri, Ahmet, Ateşin Kültür Tarihi, Dost Kitabevi Yayınları, Ankara, 2003.
Primary Language tr
Subjects
Journal Section Makaleler
Authors

Orcid: 0000-0003-1116-6527
Author: Bahriye Güray GÜLYÜZ (Primary Author)
Institution: TRAKYA ÜNİVERSİTESİ
Country: Turkey


Bibtex @research article { trkede517405, journal = {Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi}, issn = {1309-7660}, address = {Trakya University}, year = {2019}, volume = {9}, pages = {201 - 223}, doi = {10.33207/trkede.517405}, title = {İSLAM ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜRÜNDE ATEŞ VE ATEŞE HÜKMEDENLER (MADDİ KÜLTÜR İZLERİ IŞIĞINDA)}, key = {cite}, author = {GÜLYÜZ, Bahriye Güray} }
APA GÜLYÜZ, B . (2019). İSLAM ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜRÜNDE ATEŞ VE ATEŞE HÜKMEDENLER (MADDİ KÜLTÜR İZLERİ IŞIĞINDA). Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9 (17), 201-223. DOI: 10.33207/trkede.517405
MLA GÜLYÜZ, B . "İSLAM ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜRÜNDE ATEŞ VE ATEŞE HÜKMEDENLER (MADDİ KÜLTÜR İZLERİ IŞIĞINDA)". Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 9 (2019): 201-223 <http://dergipark.gov.tr/trkede/issue/42806/517405>
Chicago GÜLYÜZ, B . "İSLAM ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜRÜNDE ATEŞ VE ATEŞE HÜKMEDENLER (MADDİ KÜLTÜR İZLERİ IŞIĞINDA)". Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 9 (2019): 201-223
RIS TY - JOUR T1 - İSLAM ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜRÜNDE ATEŞ VE ATEŞE HÜKMEDENLER (MADDİ KÜLTÜR İZLERİ IŞIĞINDA) AU - Bahriye Güray GÜLYÜZ Y1 - 2019 PY - 2019 N1 - doi: 10.33207/trkede.517405 DO - 10.33207/trkede.517405 T2 - Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 201 EP - 223 VL - 9 IS - 17 SN - 1309-7660- M3 - doi: 10.33207/trkede.517405 UR - https://doi.org/10.33207/trkede.517405 Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi İSLAM ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜRÜNDE ATEŞ VE ATEŞE HÜKMEDENLER (MADDİ KÜLTÜR İZLERİ IŞIĞINDA) %A Bahriye Güray GÜLYÜZ %T İSLAM ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜRÜNDE ATEŞ VE ATEŞE HÜKMEDENLER (MADDİ KÜLTÜR İZLERİ IŞIĞINDA) %D 2019 %J Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi %P 1309-7660- %V 9 %N 17 %R doi: 10.33207/trkede.517405 %U 10.33207/trkede.517405
ISNAD GÜLYÜZ, Bahriye Güray . "İSLAM ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜRÜNDE ATEŞ VE ATEŞE HÜKMEDENLER (MADDİ KÜLTÜR İZLERİ IŞIĞINDA)". Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 9 / 17 (January 2019): 201-223. https://doi.org/10.33207/trkede.517405